تغییر مهم در شرایط دریافت دسته‌چک در تابستان ۱۴۰۵

چک الکترونیکی چیست؟

چک الکترونیکی یا چک دیجیتال از نظر اعتبار و کارکرد حقوقی تفاوت اساسی با چک کاغذی ندارد، اما فرآیند صدور، انتقال، ثبت و نگهداری آن به صورت دیجیتال انجام می‌شود.

این خدمت از طریق سامانه چکاد (چک امن دیجیتال) ارائه می‌شود و مشتریان بانک‌ها می‌توانند از طریق همراه‌بانک یا درگاه‌های الکترونیکی، امور مربوط به چک خود را انجام دهند.

صدور، دریافت، انتقال، مشاهده سوابق، مسدودسازی، ابطال و وصول چک از جمله خدماتی است که در بستر دیجیتال قابل انجام است.

مزایای چک دیجیتال چیست؟

یکی از مهم‌ترین مزایای چک الکترونیکی، حذف سند فیزیکی است. در چک‌های کاغذی، مفقودی، سرقت، مخدوش شدن یا خط‌خوردگی برگه می‌تواند روند پیگیری و وصول را دشوار کند؛ اما اطلاعات چک الکترونیکی در سامانه‌های بانکی ثبت می‌شود و قابلیت رهگیری بیشتری دارد.

همچنین مشتری برای بسیاری از فرآیندهای مربوط به چک دیگر الزاماً نیازی به مراجعه حضوری به شعبه ندارد. این موضوع می‌تواند هزینه و زمان انجام معاملات را کاهش دهد.

چک دیجیتال همچنین وابستگی فرآیند صدور و انتقال چک به ساعات کاری شعب را کاهش می‌دهد و می‌تواند برای معاملات تجاری که سرعت انتقال اسناد مالی اهمیت زیادی دارد، کاربرد بیشتری داشته باشد.

صدور چک الکترونیکی ۲۷۷ درصد افزایش یافت

آمارهای جدید از رشد قابل توجه استفاده از چک دیجیتال در شبکه بانکی حکایت دارد.

بر اساس آمار اعلام‌شده، در سه‌ماهه نخست سال ۱۴۰۵ بیش از یک میلیون و ۸۰۰ هزار فقره چک الکترونیکی توسط مشتریان شبکه بانکی صادر شده است.

این رقم در مقایسه با مدت مشابه سال گذشته ۲۷۷ درصد افزایش داشته است. رشد چندبرابری صدور چک دیجیتال نشان می‌دهد این ابزار به تدریج از مرحله استفاده محدود عبور کرده و در حال تبدیل شدن به یکی از ابزارهای واقعی مبادلات مالی است.

البته برای ارزیابی دقیق‌تر میزان استقبال از چک الکترونیکی، شاخص‌هایی مانند سهم چک‌های دیجیتال از کل چک‌های صادرشده، میزان وصول و تعداد کاربران این خدمت نیز اهمیت دارد.

تغییر شرط دریافت دسته‌چک از ۲۴ تیر ۱۴۰۵

همزمان با توسعه چک الکترونیکی، بانک مرکزی تغییراتی در مقررات دریافت دسته‌چک اعمال کرده است.

بر اساس دستورالعمل جدید، از ۲۴ تیرماه ۱۴۰۵ شرط تعیین تکلیف و بازگشت حداقل ۸۰ درصد برگه‌های دسته‌چک قبلی برای چک‌های کاغذی و الکترونیکی به صورت مستقل محاسبه می‌شود.

به این ترتیب، عملکرد مشتری در استفاده از چک کاغذی برای دریافت دسته‌چک کاغذی و عملکرد او در استفاده از چک الکترونیکی برای دریافت دسته‌چک دیجیتال به شکل جداگانه بررسی خواهد شد.

این تغییر می‌تواند انگیزه بیشتری برای استفاده از چک‌های الکترونیکی ایجاد کند.

مشکل اصلی چک دیجیتال برای اشخاص حقوقی چیست؟

با وجود افزایش استفاده اشخاص حقیقی از چک الکترونیکی، توسعه این خدمت برای شرکت‌ها و سایر اشخاص حقوقی همچنان با یک مانع مهم روبه‌رو است.

یکی از مهم‌ترین چالش‌ها، ثبت مهر و امضای دیجیتال اشخاص حقوقی است.

فرآیند احراز هویت و اختیار امضا در شرکت‌ها پیچیده‌تر از اشخاص حقیقی است؛ زیرا ممکن است چند نفر در یک شرکت دارای حق امضا باشند و حدود اختیارات آنها نیز متفاوت باشد. علاوه بر این، ترکیب صاحبان امضا می‌تواند در طول زمان تغییر کند و برخی اسناد نیز به مهر شرکت نیاز داشته باشند.

بنابراین برای استفاده کامل شرکت‌ها از چک دیجیتال، باید سازوکاری ایجاد شود که هویت، اختیار قانونی امضاکننده و اعتبار مهر شرکت را به صورت الکترونیکی و قابل استناد احراز کند.

بانک مرکزی چقدر برای حل مشکل چک دیجیتال فرصت دارد؟

در نشست مشترک بانک مرکزی و کمیسیون اصل ۹۰ مجلس، برای رفع مشکلات ساختاری مربوط به صدور چک الکترونیکی برای اشخاص حقوقی، مهلتی دوماهه برای بانک مرکزی در نظر گرفته شده است.

با توجه به اینکه یک ماه از این مهلت سپری شده، حدود یک ماه دیگر برای رفع این مشکل باقی مانده است.

حل این مسئله اهمیت زیادی دارد؛ زیرا بخش قابل توجهی از معاملات تجاری کشور توسط شرکت‌ها و اشخاص حقوقی انجام می‌شود و بدون فراهم شدن زیرساخت مناسب برای این گروه، حذف کامل چک کاغذی امکان‌پذیر نخواهد بود.

آیا چک کاغذی تا سال ۱۴۰۶ حذف می‌شود؟

چک الکترونیکی در آبان ۱۴۰۱ در بانک مرکزی رونمایی شد و هدف‌گذاری انجام‌شده، جایگزینی کامل چک دیجیتال با چک کاغذی تا سال ۱۴۰۶ است.

با این حال، تحقق این هدف تنها به توسعه سامانه‌های بانکی وابسته نیست. فراگیری خدمت در بانک‌ها، افزایش اعتماد کاربران، توسعه زیرساخت امضای دیجیتال و حل مشکلات مربوط به اشخاص حقوقی از جمله عوامل مهم در این مسیر هستند.

در صورت تکمیل زیرساخت‌های حقوقی و فنی، استفاده از چک دیجیتال می‌تواند هزینه‌های چاپ، نگهداری، انتقال و پردازش اسناد کاغذی را نیز کاهش دهد و امکان نظارت و رهگیری تراکنش‌ها را افزایش دهد.

چک کاغذی در آستانه بازنشستگی؟

رشد ۲۷۷ درصدی صدور چک الکترونیکی نشان می‌دهد روند دیجیتالی شدن این ابزار مالی با سرعت قابل توجهی در حال پیشرفت است. با این حال، حذف کامل چک کاغذی به حل مشکلات مربوط به اشخاص حقوقی وابسته خواهد بود.

اگر بانک مرکزی بتواند در مهلت باقی‌مانده سازوکار مهر و امضای دیجیتال شرکت‌ها را تکمیل کند و بانک‌ها نیز زیرساخت‌های لازم را توسعه دهند، هدف حذف چک کاغذی تا سال ۱۴۰۶ دست‌یافتنی‌تر خواهد شد.

در این صورت، چک الکترونیکی تنها نسخه بدون کاغذ چک سنتی نخواهد بود؛ بلکه می‌تواند کل فرآیند صدور، انتقال، وصول و نظارت بر چک را در نظام مالی ایران دیجیتالی کند.